Một số loại hoa quả đặc sản ở tỉnh Lạng Sơn

Do vị thế, chất đất, tiểu vùng khí hậu của các vùng, miền trong tỉnh nên Lạng Sơn có những hoa quả đặc sản, như mận Thất Khê – lê Tràng Định, hồng Bảo Lâm, quýt Đồng Đăng – Bắc Sơn, chè Tân Tri – đào Mẫu Sơn, na Chi Lăng… Sau đây, xin được giới thiệu một số hoa quả chính:

Mận Thất Khê

Vùng cánh đồng Thất Khê có nhiều loại quả mận ăn nổi tiếng, như mận đường, (giống mận hậu Cao Bằng), mận thép, mặn đỏ, mận đắng (đắng chát lúc còn xanh) và mận cơm.

Đặc biệt loại mận cơm Thất Khê hái xuống để dăm bảy ngàv ăn vẫn giòn (thậm chí làm mận hộp mang ra ăn vẫn ngon giòn như mận tươi) và rất lành, người ưa thích có thể ăn no không chán.

Hồng không hạt Bảo Lâm

Loại hồng Bảo Lâm cứ bảy tám năm tuổi là cho thu hái quả và thời gian cho quả có thể 5, 6 chục tuổi (thời lượng thu hái qua có thể dể trên cây kéo dài 2, 3 tháng – tức từ tháng 8 đến tháng 10 âm lịch). Có hai cách chế biến hồng được đồng bào Bảo Lâm ưa thích:

Hồng không hạt Bảo Lâm

– Sau khi thu hái về cho vào chum nước lã ngâm và mỗi ngày phải thay nước một lần. Rất kị hơi rượu. Sau khi ngâm được ba ngày đêm, lấy dao nhọn ẩy nhẹ dưới đầu cuống thấy bong lên là được. Nếu ngâm quá lâu vỏ quả sẽ thâm lại, ăn không bùi, thơm, ngon nữa.

– Thu hái từ trên cây về nhà, dùng dao sắc gọt sạch vỏ ngoài cho vào lò sấy thuốc lá sấy (nếu có, hoặc cho phơi nắng gió khi nào thấy quả hồng khô khô, vẫn thấy mềm dẻo thì trải tãi ra trên bàn, lấy ván đè ép xuống, bao giờ quả bẹp như “trứng nhện” là được (lâu nay Hợp tác xã sản xuất kẹo mứt Đồng Đăng làm mứt thập cẩm bao giờ cũng có từ 2 – 4 quả hồng khô trong mỗi hộp).

Lê Tràng Định – “Mác sla lì”(tức lê năm mùi)

Muốn có quả lê Tràng Định ngon đúng vị của nó, người dân Lạng Sơn thường đi lên đồi núi đào lấy gốc lê dại (“mác khoót nổc” ) bằng ngón chân cái về chiết ghép (khi ghép một cành lê ngon to tương tự với gốc lê dại phải cho vỏ đôi bên khớp dính nhau thì mới sống).

Lê là một loại cáy to, nhiều cành chếch ngang, lá thưa, gỗ hơi giòn, khi sai quả phải dùng cột chống mới đảm bảo thu hái đúng thời vụ (tháng giêng, hai hoa nỡ trắng ngần, tháng sáu, bảy quả lê nhám hồng). Lê Tràng Định là một loại cây khó trồng, yêu cầu đất ẩm và khô (sũng nước hay chết non, khô quá thì còi cọc) nên đồng bào thường trồng trước sàn nhà bên dưới có chuồng trâu, bên những hố nước từ bếp thải ra, mưa từ mái nhà dồn xuống… nên mỗi nhà thường trồng 5 – 7 cây mà thời lượng thu hái quả thành phẩm cũng chỉ kéo dài 30 – 40 năm tuổi (lê Tràng Định quả to – hai, ba quả một ký. Khi nhai bã trôi xuống cổ, nếm đủ năm mùi vị: “ngọt, bùi, thơm, chưa, chát”; nhưng giá bán hiện nay có thể cao gấp 3, 4 lần các loại lê khác – kể cả lê Trung Quốc).

Quýt Đồng Đăng – Bắc Sơn

Cùng với hồng không hạt Bảo Lâm, xưa nay vùng Đồng Đăng có một loại quýt ngon nổi tiếng! Không những người trong nước qua lại ưa thích, trước cách mạng tháng Tám, quýt này cũng đã có mặt tại Hồng Kông và Mác-xây (Pháp).

Quýt Đồng Đăng dề ươm trồng nên trên đất Lạng Sơn vùng nào cũng trồng được quýt ngon. Đặc biệt vài ba thập kỷ nay, giống quýt Đồng Đăng xưa được phát triển mạnh trên đất cách mạng Bắc Sơn, mỗi năm có hàng nghìn tấn sản phẩm hàng hóa và có mặt ở các thị thành lớn phía Bắc.

Cam thổng Áng Mò (chợ Áng Mò – Tân Tiến)

Vùng rẻo cao Áng Mò, Thất Khê “cam thổng” rất ngon mà lại thu hái vào cận tết Nguyên đán, nên ai ra chợ Thất Khê cũng muốn có một lồng cam thổng đem về chưng lên bàn thờ tết (Cam được xếp vào lồng độ 10 – 15 quả, treo lên chỗ thoáng mát giữ được lâu ngày) và làm quà biếu bạn bè rất quý.


Loại “cam thổng” này quả tròn to, mỏng vỏ, có độ ngọt chua vừa phải, nên lứa tuổi nào ăn cùng thích hợp.

Đào tiên Mẫu Sơn

Với khí hậu “ôn đới” của vùng núi cao, Lạng Sơn vùng nào cũng có thể trồng đào cho nhiều qua ăn. Nhưng xưa nay “đào tiên” trên núi Mẫu Sơn cho quả to và ngon nhất. không những dân bản địa ra chợ thích mua ăn mà khách vãng lai cung muốn lùng mua đôi ba cân về làm quà.

Giống đào Mẫu Sơn này ươm trồng rất đơn giản (nhiều khi đào lầy cây con do quả rụng tự mọc ở gốc đi trồng). Và khi ươm trồng không để hạt khô mà phải hạt tươi mới mọc tốt. Cái khó khi trồng giống đào tiên Mẫu Sơn này phải cỏ vùng đất, khi hậu ở độ cao so với mặt biển từ 800 – 1.000m trở lên. Nếu trồng ở vùng thấp của Lạng Sơn có thể đôi ba vụ đầu là còn “chất Mẫu Sơn”. Các vụ mùa sau, hạt sẽ to, cùi mỏng, quả bé lại như đào bình thường, ít chất ngọt, bùi, thơm.

Đào tiên Mẫu Sơn

Na dai Chi Lăng

Quả na có lẽ được trồng và phát triển lâu đời trên vùng đất Đồng Mỏ – Chi Lăng, nhưng quả na dai mới được xuất hiện nhiều từ ngày nước nhà thống nhất (1975) và phát triển mạnh thành “sản phẩm hàng hóa” cũng mới gần hai thập kỷ nay (vùng na Chi Lăng dọc Quốc lộ 1A từ Mai Tùng đến suối Lân, mé đất sát dãy núi Cai Kinh).

Giống na dai này (kể cả na bở) rất ưa chất đất lân lủng núi đá vôi như vùng Chi Lăng, nhưng cách ươm trồng hơi khó – tức chọn được hạt từ quả na tốt (bưởi cành la, na cành cộc) mang phơi nứt vỏ hạt cho gieo ươm cây mọc cao 6, 7 phân đem trồng, chăm sóc 4, 5 năm sau sẽ có quả. Ngày nay cứ đầu mùa thu, ai qua Quốc lộ 1A hoặc đi tàu hỏa dừng lại ở các ga Đồng Mô, Chi lăng, Sông Hóa đều muốn mua đôi chục na dai Chi Lăng về làm quà.

Mác bay Văn Quan (trám đen Văn Quan)

Trên vùng đát núi đồi Lạng Sơn (trừ vùng đất thấp sông Thương, huyện Hữu Lũng và Chi Lăng), nơi nào cũng có cây trám đen, cho nhiều qua hàng mấy chục năm liền. Nhưng những vùng có trám đen ngon nổi tiếng xưa nay là vùng Ba Xã – Chợ Bãi (Văn Quan), vùng Vân Mộng – Minh Phát (Lộc Bình) và Ba Sơn (Cao Lộc) bởi “trám nếp” to quả, dầy thịt, bùi thơm. Cây trám đen không giống trám trắng – “mác cưởm” – mà rất to cao, cành dài. Cây năm bảy chục mét là bình thường, khi leo trèo thu hái phải có dây bao hiểm thì mới giảm được tai nạn.

“Mác bao” (quả dọc)

Cây dọc thuộc giống cây to cao (tương tự như cáy trám đen), thân cây mọc thẳng đứng, rất nhiều cành tán từ gán gốc đâm xiên ngang lên tới chót vót ngọn nên rất dễ trèo leo thu hái.

Cáy “mác bao” được trồng hoặc tự mọc lên ở dưới bìa rừng, trong khe rọ hay chân sườn núi đất có độ ẩm cao của các huyện Tràng Định, Bình Gia, Văn Quan …Thuộc dạng cây hoang dại nhưng do bán được tiền nên hiện nay ở Thất Khê, Đông Khê nhiều người đã trồng thành vườn nhà.

Quả “mác bao” hình dáng gần giống quả quéo, quả muỗm, vỏ mốc xanh, nhựa trắng, quả to bằng nắm đấm trẻ thơ, cùi dày, hạt to. Bà con dân tộc đem vùi tro bếp nướng chín, bóc màng vỏ mang dầm nghiền làm nước chấm thịt gà luộc, ăn vào dịp lễ tết rất tuyệt vời.

Mác nim (quả sim)

Cây sim được mọc hoang dại trên các đồi núi thấp ở vùng biên giới Lạng Sơn, nhất là các bãi cỏ tranh, lau sậy, dàng dàng (mọc thưa) của các bãi chăn thả trâu bò xa ruộng nương.

Hoa sim hay nở vào cuối tháng hai đầu tháng ba âm lịch. Mùa sim chín đầu tháng bảy và tháng tám âm lịch. Cây chỉ cao trên dưới một mét, lá xanh đậm, hơi tròn vẹt hình trái tim và khi mùa hoa nớ xa trông cứ ngỡ đàn bươm bướm màu đậu trên ngọn cành. Quả chín ngoài hái ăn tại gốc, bà con còn mang hàng gánh ra bán tại Kỳ Lừa và các chợ phiên trong tỉnh. Nhiều người đã mang ủ men rượu làm rượu sim rất ngon, thơm…



BÀI VIẾT LIÊN QUAN