Tìm hiểu món Xôi đâm – Ninh Bình

Làng Cam Giá thuộc xã Ninh Khánh, huyện Hoa Lư nay thuộc thị xã Ninh Bình, ở đây có Đình Voi đá, Ngựa đá cổ kính. Trước cửa đình có hồ Sen hình bán nguyệt, có cây lộc vừng lớn trường tồn, có bia đá rêu phong ghi công đức các vị Thần Hoàng làng. Tất cả đều ở ngay bên lề đường tại km số 3 – Quốc lộ 1A- đường Ninh Bình – Hà Nội.

Ngoài những cảnh quan, hiện vật mang nhiều dấu tích văn hoá lịch sử kể trên, làng Cam Giá còn có một tục lệ khá độc đáo: hàng năm dân làng tổ chức làm món xôi đâm để tế lễ Thần Hoàng làng vào ngày 12/10 âm lịch. Làng có một số ruộng tốt, hàng năm dùng hoa lợi công quỹ để tế lễ Thần Hoàng.

Từ xưa tục cúng tế ở đình ngày 12/10 âm lịch bằng món xôi đâm được dân làng ở đây rất coi trọng, nên tổ chức tế lễ linh đình và trang nghiêm. Sản phẩm đem tế lễ chủ yếu là món xôi đâm. Số ruộng đã có của làng được chia cho các giáp. Các giáp này có trách nhiệm quản lý số hoa lợi để hàng năm mua sắm đồ tế lễ, trong đó chủ yếu là gạo nếp hương hoa vàng để làm món xôi đâm. Theo các cụ cao niên trong làng cho biết: số lượng xôi đâm ở đây xưa kia được giao cho từng giáp. Sau tế lễ là cuộc thi có thưởng cho giáp nào đảm bảo được tiêu chuẩn cao nhất. Cách làm xôi đâm cũng rất công phu. Người ta phải chọn gạo nếp mới, hạt trắng bóng, mẩy đều, không lẫn thóc hoặc gạo tẻ, có hương thơm ngọt. Gạo nếp được vo, ngâm kỹ rồi đem đồ chín đúng độ (không bị khô hoặc nát). Sau đó, xôi được dỡ vào các thúng tre vừa to vừa cứng có lót mo cau ngâm mềm, sạch. Rồi người ta dùng chày đứng dài khoảng 1,5 m làm bằng những khúc tre đực rắn chắc cứ thế mà đâm mà thúc mạnh vào thúng xôi. Bao giờ các hạt xôi dính nhuyễn vào với nhau (dùng tay không để bứt rời ra được) thì dừng. Xôi đâm được đắp đầy trên các mâm tròn, trên cùng đặt các thủ lợn hoặc các khổ thịt lợn luộc vuông vắn đẹp mắt để đem vào đình tế lễ. Sau tế lễ người ta dùng dao lớn xắt mâm xôi ra từng phần, từng suất nhỏ để phân phát về các gia đình theo các suất đinh. Mỗi lát xôi đâm giống lát chả mịn màng thơm ngon có màu trắng tinh khiết. Sau tế lễ, các vị chức sắc và các cụ cao tuổi thì lưu lại thụ lộc ở đình làng, cách ăn xôi đâm rất đơn giản chỉ có bàn tay sạch cầm những lát xôi, miếng thịt mà ăn rất ngon lành. Sau đó thì bình thơ, chơi cờ, có khi thuê cả gánh hát về hát rất vui vẻ.tế lễ Thần Hoàng làng vào ngày 12/10 âm lịch


Món xôi đâm được dân làng Cam Giá trước đây gửi đi rất xa đến các tỉnh Bắc, Trung, Nam cho những người con xa quê hương nhưng vẫn hướng về đất tổ được thụ lộc của làng. Rất may là món xôi đâm do đặc điểm chọn lọc và cách thức chế biến nên để được khá lâu không bị ôi thiu. Nếu xồi đâm để lâu bị khô có thể đem đổ lại hoặc rán lên ăn vẫn rất thơm ngon. Xưa kia xôi đâm là món cao lương của con nhà lính. Xôi đâm ngày xưa được phân phối theo chức vị, công lao của các thành viên trong làng như ông tiên chỉ (đứng đầu một làng) được hưởng bằng năm suất đinh bình thường. Ngày nay, với tinh thần dân chủ, sự phân phối thường ngang bằng giữa các hộ vì các hộ đều có đóng góp như nhau ở mức tối thiểu.

Tục làm xôi đâm ngày nay ở đây không còn được quy định chặt chẽ, nghiêm ngặt như trước kia nữa, mà nhiều khâu được “thoáng” hơn do tình hình kinh tế – xã hội đã khác xưa nhiều. Có thời kỳ tục lệ này bị xao nhãng hàng chục năm, gần đây mới được khôi phục lại, được dân làng rất tán đồng, nhiệt tình hưởng ứng. Hàng năm cứ gần đến ngày 12/10 âm lịch, nhà nào cũng vui vẻ góp năm, bảy ngàn đồng cho việc làm xôi đâm tế lễ ở đình. Mặc dù có nhiều thức ăn ngon nhưng mỗi khi có xôi đâm thì trẻ già, trai gái ai ai cũng muốn nếm thử, cảm thấy ngon lành, thảo thơm.

Tác giả: Vũ Văn Lâu



BÀI VIẾT LIÊN QUAN