Lễ hội dân gian của Việt Nam

Lễ hội dân gian, một trong những loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian (VHDG) đặc trưng mang tính tổng hợp cao về phong tục tập quán, tôn giáo tín ngưỡng, văn học nghệ thuật, các tri thức khoa học kỹ thuật, thế giới quan, nhân sinh quan, cho tới lối sống, cách sống…thể hiện tập trung qua các dạng thức sinh hoạt Lễ và Hội do nhân dân tiến hành tại một địa phương, đơn vị ở vào một thời điểm nhất định nào đó. Vốn từng là một loại hình sinh hoạt cộng đồng có nguồn gốc từ trước và trong xã hội nông nghiệp cổ truyền nhưng cho đến nay hệ thống Lễ hội dân gian vẫn được xem như những ”điểm tựa” cho sự tập hợp, nâng cao các hoạt động văn hóa dân gian mang tính tập trung, nổi bật nhất, trở thành những “thời điểm mạnh” trong đời sống văn hóa của các dân tộc (tộc người) mà qua đó, mọi khía cạnh giao tiếp văn hóa dân tộc có thể được thể hiện rõ rệt.

Nói Giao tiếp văn hóa dân tộc (VHDT) ở đây tức nói đến một khái niệm bao quát các quá trình tiếp xúc, hội nhập và ảnh hưởng qua lại giữa các nền văn hóa khác nhau, trong đó chủ yếu là quá trình giao lưu văn hóa (échange culturelle) và tiếp biến văn hóa (acculturation) giữa các cộng đồng dân tộc, giữa các địa phương, vùng, miền…thông qua những loại hình, những hình thức sinh hoạt văn hóa cụ thể gắn với các hoạt động của con người. Hiện nay đây là một trong những đề tài thời sự của nước ta cũng như của thế giới, cả trong thực tiễn lẫn trong khoa học. Nhìn trên diện rộng nhất, xu thế quốc tế hóa ngày càng mạnh mẽ về kinh tế – văn hóa – xã hội và xu hướng tất yếu phải mở cửa để giao lưu, hội nhập nhằm phát triển theo kịp thời đại là một thử thách lớn đối với vốn văn hóa cổ truyền của các dân tộc ở tất cả các nước trên thế giới. Gần gũi và cụ thể hơn, sự vận động và phát triển văn hóa của mỗi dân tộc trên từng vùng, miền, địa phương, trong từng quốc gia xưa nay hầu như đều chịu sự chi phối, tác động hoặc lệ thuộc nhất định vào các mối quan hệ giao tiếp vãn hóa giữa dân tộc đó với các dân tộc khác… Như vậy, tìm hiểu những giá trị văn hóa truyền thống gắn với các quá trình giao tiếp VHDT ở từng lĩnh vực hoạt động xã hội cụ thể (như trong Lễ hội dân gian chẳng hạn) là việc làm có nhiều ý nghĩa.

Lễ hội dân gian
Lễ hội dân gian

Theo phương hướng trên, trong chuyên đề này, tác giả quan tâm nghiên cứu với chủ đề trọng tâm như sau:


1/ Người Việt, chủ thể quan trọng của tiến trình lịch sử – văn hóa Việt Nam, là một trong những tộc người hình thành rất sớm ở khu vực trung du, đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Ngay từ đầu và mãi về sau, với bản sắc và bản lĩnh riêng, văn hóa tộc Việt đã vượt qua bao thử thách khắc nghiệt của lịch sử, khẳng định sự tồn tại độc lập tương đối của mình và không ngừng vận động, phát triển theo cách: một mặt, bằng mọi giá tích cực bảo lưu, giữ những vốn văn hóa truyền thống của dân tộc (trong đó có các sinh hoạt Lễ hội dân gian); mặt khác, luôn năng động khai thác, tiếp thu các giá trị văn hóa từ nhiều phía bên ngoài – kể cả của những kẻ muốn đồng hóa mình – trước hết nhằm làm giàu thêm vốn văn hóa truyền thống đã có của dân tộc trong mọi quá trình giao tiếp văn hóa ở nhiều thời điểm, nhiều hoàn cảnh khác nhau. Đồng thời, với một đất nước vốn đa dân tộc như Việt Nam, việc giao tiếp VHDT giữa người Việt cùng các tộc người khác đã trở thành nếp thường xuyên trong quá trình cộng cư và “chung lưng đấu cật” để chống lại nạn ngoại xâm, các thiên tai dịch hoạ, trên hết là tạo ra sức mạnh hoà hợp dân tộc để tất cả vì sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong mọi giai đoạn lịch sử.

2/ Đáng chú ý là trong tiến trình phát triển về phương Nam, tộc người Việt vừa mang theo một hành trang văn hóa truyền thống vốn có cội nguồn hàng ngàn năm từ thuở vua Hùng dựng nước hoặc các ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc từ phương Bắc xuống vừa tiếp tục “mở cửa” tiếp thu nhiều nguồn văn hóa khác từ phương Nam lên, hoặc từ phương Tây đưa lại thông qua những con đường trực tiếp hay gián tiếp, trong đó gồm cả những mối quan hệ mới mẻ với các nền văn hóa, các tộc người bản địa hoặc vừa nhập cư trên đất Nam Bộ. Diện giao tiếp VHDT như thế cứ ngày càng mở rộng hơn, nó diễn ra bằng cả một quá trình lịch sử dài lâu từ xưa đến nay và có tác -động trong toàn bộ đời sống văn hóa – xã hội của đất nước, từ văn hóa vật chất cho đến văn hóa tinh thần, từ miền Bắc xuống tận miền Nam. Đặc biệt, trên vùng đất Nam Bộ, một địa bàn mới khai phá sau này với nhiều đặc điểm riêng về địa lý, lịch sử và dân tộc so với các miền khác của đất nước, trong hoạt động Lễ hội dân gian người Việt, với các khía cạnh giao tiếp VHDT đặc thù của nó rõ ràng người ta thấy bên cạnh những nhân tố thuộc vốn truyền thống được bảo lưu và kế thừa mang dấu ấn những nét đặc trưng chung của nền VHDT, còn có những nhân tố mói phát sinh (cả về nội dưng, hình thức lẫn phong cách hoạt động) với những nét đặc thù riêng thể hiện bước phát triển mới của chính nền văn hóa đó…

Thông qua nghiên cứu về Lễ hội dân gian của người Việt ở Nam Bộ, chúng ta sẽ tìm hiểu rõ hơn về tính đa dạng, phong phú và những thành tựu mới của VHDT gắn với đặc điểm sự vận động, phát triển của văn hóa cổ truyền người Việt trong quá trình giao tiếp với các nền văn hóa khác nhau để góp phần hình thành nên vùng văn hóa Nam Bộ, từ đó có thể vận dụng vào các lĩnh vực hoạt động thực tiễn văn hóa – xã hội hiện nay và sắp tới cả về quan điểm, chính sách lẫn biện pháp tổ chức, quản lý nhằm khai thác, phát huy tốt nhất vốn văn hóa truyền thống của dân tộc trong tiến trình giao lưu, hội nhập cùng thế giới.



BÀI VIẾT LIÊN QUAN