Tìm hiểu văn hóa họp chợ ở Việt Nam

Họp chợ là một tập quán có từ lâu đời của người dân ở nông thôn Việt Nam, qua thời gian phát triển chợ có nhiều hình thức với nhiều ý nghĩa nhưng chung nhất vẫn là nơi để người dân gặp gỡ, trao đổi, mua bán.

Chợ quê

Ở nông thôn Việt Nam, thường mỗi xã hoặc một vài làng liền kề nhau có một cái chợ Chợ là nơi trao đổi hàng hóa của cư dân địa phương. Chợ đặt ở làng nào, xã nào thường lấy tên của làng, xã ấy mà gọi. Nói nôm na đó là loại chợ quê. Quang cảnh chợ quê rất đơn giản, vài cái lều lợp gianh, lợp lá trên mấy cái cọc xiêu vẹo. Có khi không có lều quán mà chỉ là một bãi đất trống. Người bán bày sản phẩm thành hàng, thành dãy hai bên lối đi. Chủng loại hàng hoá đa phần là những sản vật ở phương do vậy mà thay đổi theo mùa vụ

Chợ quê Việt Nam
Chợ quê Việt Nam

Chợ quê cũng có sự “phân cấp” một cách tự nhiên thành chợ làng, chợ xã, chợ huyện, chợ tỉnh… Người ta gọi chợ theo cấp hành chính và quy mô chợ cũng từ đó mà to dần lên. Ngày nay chỉ còn dấu vết chợ quê ở làng, ở xã, còn chợ huyện, chợ tỉnh hầu như đã biến thành những trung tâm buôn bán lớn trong vùng. Do nhu cầu trao đổi, mua bán nên ngày nào cũng họp chợ. Vì vậy mà mất đi phiên chợ truyền thống ngày trước.

Chợ quê lại có hai loại, chợ phiên và chợ hôm. Chợ phiên họp vào những ngày theo một chu kỳ nhất định. Khi nói chợ họp ngày vào ngày tám, có nghĩa là phiên chợ họp vào những ngày mồng 6, mồng tám, mười ba, mười tám, hai ba, hai tám hàng tháng (theo âm lịch). Gần đây nhiều chợ chọn ngày chủ nhật làm phiên họp chính. Phiên chợ chính bao giờ cũng đông người hơn phiên chợ xép (chợ họp không đúng phiên). Ngoài những sản phẩm địa phương, ở chợ phiên mặt hàng đa dạng hơn bởi sự góp mặt của các ngành hàng, kể cả hàng công nghiệp đắt tiền.

Chợ hôm ngày nào cũng họp. Người mua người bán chỉ thua thớt, trao đổi những hàng thiết yếu hàng ngày, hàng tươi sống như rau, hoa quả, dầu, muối, tôm cá, trứng… Chợ thường họp vào buổi sáng sớm hay chiều. Nếu chợ họp vào buổi chiều người ta hay gọi là chợ chiều.

Chợ quê Sài Gòn
Chợ quê Sài Gòn

Chợ vùng cao

Vùng cao – là vùng đất có nhiều đồi núi cao; nhiều rừng – thường là nơi sinh sống của những dân tộc ít người. Chợ ở những vùng này thường họp theo phiên. Người đi chợ mặc những bộ trang phục đẹp,  hâm hở trèo đèo, leo dốc, lội suối, đi cả ngày đường, có khi mấy ngày. Họ đến chợ bằng ngựa hoăc bằng chính đôi chân của mình. Ngày nay, một số nơi có điều kiện giao thông người ta đến chợ bằng nhiều phương tiện khác.

Chợ ở những vùng này, ngoài sản vật địa phương còn có nhiều hàng hóa khác như dầu, muối, cá khô, vải, giấy … từ dưới xuôi mang đến, từ các địa phương khác mang về. Chính vì vậy mà phiên chợ vùng cao vẫn có vai trò là trung tâm trao đổi kinh tế của địa phương, của vùng

Phiên chợ vùng cao Việt Nam
Phiên chợ vùng cao Việt Nam

Chợ thường họp trong một ngày, thường tập trung đông vào buổi sáng. Nhiều người đến chợ từ chiều hôm trước, một phần để kịp họp chợ sáng hôm sau, nhưng còn lý do khác là dịp gặp bạn, múa hát thổi khèn, thổi sáo, vui chơi. Cuộc vui từ chiều tới tối khuya, có khi suốt đêm. Đối tượng chính tham gia các trò vui này là thanh niên nam nữ, những người trẻ tuổi. Họ đến chợ là đến nơi hò hẹn, tìm hiểu, kết bạn… Chính vì vậy mà chợ vùng cao không đơn thuần là nơi mua bán, trao đổi hàng hóa mà còn là điểm sinh hoạt mang tính “hội’ của cộng đồng. Các thế hệ, bao lứa đôi đã nên vợ nên chồng từ các phiên chợ vùng cao như vậy

Chợ nổi miền Tây Nam bộ

Gọi là chợ nổi vì chợ họp ở trên sống giữa mỗi vùng sông nước bao la là hàng trăm chiếc ghe, xuồng của cư dân quanh vùng về đây mua bán

Chợ nổi miền Tây Nam bộ
Chợ nổi miền Tây Nam bộ

Chợ họp suốt cả ngày, nhưng nhộn nhịp nhất là vào buổi sáng. Thuyền, ghe tấp nập đi lại, luồn lách trên mặt nước. Tiếng chào mời mua bán, tiếng cười nói gọi nhau, tiếng nổ của động cơ.. làm vang động cả một vùng, quang cảnh rất nhộn nhịp và sôi động. Trên thuyền chất đầy hàng hoá, nhiều nhất vẫn là trái cây, mùa nào thức nấy: Chôm Chôm, xoài, cam, quýt, bưởi, măng cụt, sầu riêng…; sản vật của vùng sông nước kênh rạch như: cá, rùa, rắn, cua, tôm, bông súng, rau tươi… Chủ nhân của nhiều ghe, thuyền treo tung tăng một vài thứ trái cây, hàng hoá hay một bảng hiệu quảng cáo trên chiếc sào nơi thuyền của mình, cái cao cái thấp, cái thẳng cái nghiêng trông thật vui mắt.

Các loại dich vụ ăn uống, hớt tóc, may vá… cũng diễn ra ngay trên ghe, xuồng, rất tiện dụng và dường như thỏa mãn mọi nhu cầu mua sắm, sinh hoạt đời thường của người dân trong vùng

Các chợ nổi lớn của miền Tây như Phụng Hiệp (Hậu Giang), Phong Điền, Cái Răng (Cần Thơ), Cái Bè (Tiền Giang)… Phần lớn nông sản hàng hoá ở đây được bán sỉ (bán buôn) cho những thưong nhân rồi từ đó được chuyển tới các nhà máy chế biến hay chở đi muôn nơi, ra tận Hà Nội, các địa phương miền Bắc hay xuất khẩu. Chợ nổi là nét sinh hoạt độc đáo của người dân vùng châu thổ sông Cửu Long.


Chợ nổi Cái Răng
Chợ nổi Cái Răng

Chợ Âm Dương

Nghe đến cái tên chợ đã có vẻ huyền bí nhưng nó là có thật. Chợ hợp ở địa phận làng  Ó, xã Võ Cường, thị xã Bắc Ninh. Ngày trước, mỗi năm, chợ chỉ họp một lần vào đêm mồng 4 rạng ngày mồng 5 Tết (tháng giêng âm lịch). Tương truyền nơi đây từng là bãi chiến trận do đó có rất nhiều người chết. Chợ họp là dịp cơ hội cho người chết và người sống gặp nhau. Chợ bắt đầu họp vào lúc lên đèn, trên một bài đất trống, cạnh ngôi miếu có tiếng là linh thiêng. Không có lều quán, không sử dụng đèn, nến. Nhiều người đi chợ mang một con gà đen đã được chăm sóc cẩn thận làm vật tế Thần. Trong chợ cũng có những dãy hàng mã, hương, nến, cau, trầu. ..

Chợ Âm Dương
Chợ Âm Dương

Ở đây, người mua không mặc cả, người bán không đếm tiền. Trong bóng đêm, chỉ thấy bóng người đi lại và tiếng thì thào. Người ta không quan tâm nhiều đến việc “mua may, bán rủi”. Người cõi trên đi chợ gặp người ở cõi âm. Ở đầu chợ, người ta đặt một chậu nước để thử tiền âm hay tiền dương. Có người sớm hôm sau xem trong túi đựng tiền toàn là vỏ hến, lá đa, thậm chí cả một mẩu yếm sổi. Những người đến chợ đều vui vẻ, họ nhận thức rằng đó là dịp làm phúc, làm điều thiện với người đã chết. Chợ tan khi còn đêm.

Sau khi tan chợ, những người đi chợ mời nhau uống nước, ăn trầu và hát Quan họ cho đến sáng. Đây chính là một sinh hoạt văn hóa mang màu sắc tín ngưỡng dân gian rất đặc trưng của vùng Kinh Bắc. Người ta quan niệm rằng có như vậy việc làm ăn hoặc mùa vụ năm đó mới được thuận lợi. Có thể chợ này cũng tương tự một lễ hội cầu mùa ở các địa phương khác.

Chợ Xuân Gia Lạc

Trong ba ngày Tết ở tất cả các vùng quê hay thành thị khác, các chợ đều ngừng mua bán để mọi người nghỉ Tết. Thế nhưng có một chợ lại mở vào những ngày này và chỉ họp trong ba ngày Tết mà thôi – Đó là chợ Gia Lạc – Huế.

Theo nghĩa Hán, Gia Lạc có nghĩa là “nhà nhà vui tươi” hoặc “thêm vui”. Như vậy, chợ này lập ra để tăng thêm nguồn vui cho mọi người.

Chợ Xuân Gia Lạc
Chợ Xuân Gia Lạc

Chợ có từ năm 1826 thời Minh Mạng (1820 – 1840) do con thứ tư của vua Gia Long là Định Viễn công Nguyên Phước Bình lập ra bên bờ sông Hương. Lúc đầu chợ chỉ là nơi vui chơi, trao đổi hàng hóa của hoàng tộc. Sau thấy vui, nhân dân quanh vùng đến mua bán, rồi bày ra các trò chơi dân gian. Do vậy, chợ Gia Lạc trở thành một hình thức hội chợ vui xuân, chợ phiên ngày Tết

Địa điểm họp chợ tại ngã ba giáp ranh làng Nam Phổ, trên hai nẻo đường một về Dương Nỗ, một về Ngọc Anh, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 3km, cách bờ sông Hương khoảng 300m, đối diện với chợ Dinh bên kia sông Hương.

Hàng hóa ở chợ rất phong phú, từ những đồ chơi cho trẻ, đồ ăn, thức uống… đa phần là sản vật địa phương: cau Nam Phổ vỏ mỏng, nhỏ tơ, ruột trong; trầu chợ Dinh nổi tiếng và được gọi là trầu hương. Đồ chơi cho trẻ là chim, cá, trái cây,con gióng, ông Trạng cưỡi ngựa, Bà Trưng cưỡi voi… Tất cả đều làm từ chất liệu dân gian: bột sắn, bột gạo nhuộm màu hay đất sét. Thức ăn có rất nhiều thứ nhung một món mà không bao giờ vắng mặt trong ba ngày chợ ở đây đó là thịt bò thui.

Chợ Gia Lạc còn là điểm tập trung vui chơi trong ba ngày tết với các trò chơi dân gian: bài chòi, bài ghế, hò giã gạo, bài thai, bài vụ, bầu cua cá…

Trang phục của những người đi chợ Gia Lạc đẹp. Y phục nữ thường theo lối cổ truyền áo mớ ba, mớ bẩy. Mọi người đến đây đều tỏ ra dễ tính, nói năng nhẹ nhàng, ứng xử lịch sự. Riêng ở hàng hóa, người ta kiêng dùng từ “mua, bán” mà thay bằng từ “biếu, tặng” Tuyệt nhiên ở chợ này không có hiện tượng cãi cọ, to liếng với nhau.

Chợ Gia Lạc là một sinh hoạt văn hóa mang phong cách Huế rất rõ nét.



BÀI VIẾT LIÊN QUAN